Mastitis nedir? İneklerde meme dokusunun iltihaplanmasıdır ve süt verimini düşürüp süt kalitesini bozarak işletmeye ciddi ekonomik kayıp yaşatır. En kritik nokta, hastalığı erken fark etmek (özellikle subklinik mastitis) ve sağım hijyenini standart hale getirmektir. Bu yazıda mastitisin ne olduğu, erken belirtiler, CMT testi ve somatik hücre sayısı takibi ile sağım öncesi–sağım sırası–sağım sonrası uygulanacak hijyen adımlarını pratik biçimde bulacaksınız.
Mastitis (Meme İltihabı) Nedir?
Mastitis, meme dokusunun iltihaplanmasıdır. İneklerde bir meme lobunda görülebileceği gibi birden fazla lobu da etkileyebilir. En önemli sonuçları şunlardır: süt veriminde azalma, süt kalitesinde bozulma (pıhtı, bulanıklık, farklı renk, filtrede tortu vb.), tedavi edilmezse meme dokusunda kalıcı hasar ve ilgili lobda verim kaybı, işletmede bulaşma ve sürü düzeyinde problem (özellikle bazı bulaşıcı etkenlerde). Mastitis yalnızca “bir hastalık” değil; yönetim, hijyen ve sağım disiplini ile doğrudan ilişkili bir sürü problemidir.
Klinik Mastitis ve Subklinik Mastitis Arasındaki Fark
Mastitis genellikle iki ana formda değerlendirilir:
1) Klinik Mastitis: Klinik mastitiste gözle görülür belirtiler vardır. Memede şişlik, kızarıklık, sıcaklık artışı ve ağrı; sütte pıhtı, sulu görünüm, bulanıklık, bazen kanlı süt görülebilir. Bazı durumlarda ineğin genel durumu bozulur; stres, iştahsızlık ve huzursuzluk eşlik edebilir.
2) Subklinik (Gizli) Mastitis: Subklinik mastitis daha sinsi seyreder. Memede belirgin dış bulgu olmayabilir, süt “normal gibi” görünebilir; ancak mikroorganizmalar meme dokusunu yavaş yavaş hasara uğratır, somatik hücre sayısı (SHS) yükselir ve verim düşer. Bu nedenle birçok işletmede asıl kayıp, görünen klinik vakalardan çok subklinik mastitis kaynaklıdır.
Mastitisin Erken Belirtileri Nelerdir?
Erken belirtiyi yakalamak, hem tedavi başarısını artırır hem de kaybı azaltır. Aşağıdaki işaretler “erken uyarı” kabul edilmelidir: sütte ilk damlalarda pıhtı/pütür, bulanıklık veya “normalden farklı” görünüm; meme başında ve meme ucunda tahriş, kızarıklık, morarma (sağım makinesi ayarı/hatalı sağım şüphesi); memede hafif sertlik veya hassasiyet; tank sütünde veya inek bazında SHS artışı; sağım sonrası meme ucunda yüzük tarzı sertleşme (hiperkeratozis) eğilimi; süt filtresinde tortu artışı. Bu bulguların kesin tanısı ve tedavisi için veteriner hekim değerlendirmesi gerekir.
Mastitisin Nedenleri: Çevre, Sağım Hataları ve Sağım Makinesi
Mastitisin oluşumunda çoğu zaman tek bir neden değil, birkaç faktörün birleşimi rol oynar.
1) Çevresel Faktörler (Ahır ve Altlık): Islak/kirli altlık, kalabalık barınak, çamur ve dışkı yükü; doğum bölmesinin temiz olmaması (doğum sonrası mastitis riskini artırır); sinek mücadelesinin zayıf olması çevresel riskleri yükseltir.
2) Sağım Hataları: Sağım öncesi memenin yeterince hazırlanıp uyarılmaması; meme başı temizliğinin iyi yapılmaması veya ıslak bırakılması; kör sağım (süt akışı çok düştüğü halde vakumun devam etmesi); mastitisli hayvanın sürü içinde yanlış sırada sağılması (bulaşmayı artırır) en sık görülen hatalardır.
3) Sağım Makinesi Kaynaklı Riskler: Sağım makinesi doğru kullanıldığında faydalıdır; ancak hatalı kullanım mastitis riskini artırır. Vakum ve pulsasyon hataları, ani vakum dalgalanmaları; sisteme aniden hava girmesi; lastik aksamın eskimesi ve kılcal çatlakların bakteri barındırması; meme ucunda kızarıklık, morarma, çizik, tahriş gibi travmaların artması bu gruba girer. Bu tür bulgular “makine ayarı ve bakım” tarafında sorun olabileceğine işaret eder.
Erken Teşhis: CMT Testi, Somatik Hücre Sayısı ve Süt Kontrolleri
CMT (California Mastitis Test) neden önemli? Subklinik mastitisin yakalanmasında pratik bir saha testidir. Birçok işletmede 15 günde bir veya ayda bir periyodik uygulanması önerilir. Düzenli tarama, sürüdeki gizli kaybı görünür hale getirir.
Somatik Hücre Sayısı (SHS): SHS, meme sağlığının en önemli göstergelerinden biridir. Genel yorum işletme hedeflerine göre değişebilse de pratik bir çerçeve olarak; 100.000’in altı çok iyi, 100.000–200.000 iyi/izlenmeli, 200.000–400.000 risk artıyor/müdahale gerekli, 400.000 üstü sürü düzeyinde sorun büyüyor/program şart şeklinde değerlendirilebilir. Tank sütü SHS takibi, sağım hijyeninin ve mastitis yönetiminin adeta “termometresi” gibidir.
Strip-cup (Ön Sağım Kabı) ile kontrol: Sağıma başlamadan önce ilk süt damlalarını koyu renkli bir kaba almak; pıhtı, kan ve anormal görünümü hızlı fark etmeyi sağlar. Şüpheli inekler ayrı sağılmalı ve sürüden izole yönetilmelidir.
Sağım Hijyeni Nasıl Sağlanır? (Adım Adım Protokol)
Sağım hijyeni, mastitis kontrolünde en yüksek geri dönüş sağlayan uygulamalardandır. Etkili bir rutin üç aşamada düşünülmelidir:
A) Sağım Öncesi (Hazırlık): Eldiven kullanımı bulaşmayı azaltır. Ön sağım (strip) ile sütün pıhtılı/kanlı olup olmadığını kontrol edin. Ön daldırma (predip) antiseptik solüsyon meme başında en az 30 saniye kalmalıdır. Ardından bireysel kurutma yapılır: her inek için tek kullanımlık kâğıt havlu veya her ineğe özel/temiz bez kullanılmalı; meme başı ıslak bırakılmamalıdır. Zamanlama da önemlidir: hazırlığın çok kısa yapılması sütün indirilmesini zorlaştırabilir, çok uzun yapılması süreci uzatır. Amaç, hayvanın oksitosin yanıtını doğru yakalamaktır.
B) Sağım Sırası: Başlıkların memede dengeli durması, sağa-sola kaçmaması sağlanmalıdır. Kör sağım yapılmamalı; süt akışı belirgin düştüğünde vakum kesilerek başlık çıkarılmalıdır. Makine ayarları ve hava kaçakları düzenli kontrol edilmelidir.
C) Sağım Sonrası: Son daldırma (postdip) meme başı kanalının kapanmasına kadar geçen sürede giriş riskini azaltır. Daldırma yalnızca uç kısmı değil, meme başını yeterli seviyeye kadar kapsamalıdır. Sağım sonrası ineklerin bir süre ayakta kalması (ör. yemleme ile), kanalın kapanmasına kadar riskin düşmesine yardımcı olabilir.
Sağımhane ve Ekipman Temizliği: Mastitis Kontrolünde Gizli Kahraman
Sağım bitince sağım alanı, bekleme bölümü ve ilgili yüzeyler temizlenmeli; planlı dezenfeksiyon yapılmalıdır. Sağım hattı/yıkama sistemi doğru sıcaklık ve kimyasal prosedürle çalışmalıdır (yetersiz sıcaklık süt taşı ve tortu riskini artırır). Meme ile temas eden lastik parçalar zamanında değiştirilmelidir; eskiyen lastikler çatlaklarda bakteri tutabilir.
İlgini Çekebilir–Biyogüvenlik: ziyaretçi ve karantina kuralları”
Mastitis Şüphesinde Ne Yapılmalı? (İlk Müdahale ve Yönetim)
Şüpheli ineği işaretleyin ve ayırın. Sütü ayrı toplayın (tank sütüne karıştırmayın). Sağım sırasını düzenleyin: mastitisli inekler genellikle en son sağılır. Meme tamamen boşaltılmalı; ancak uygulama şekli ve tedavi planı için veteriner hekim devreye alınmalıdır. Tedavi süresince ve çekim süresi boyunca süt kullanımı/teslimi yapılmamalıdır (kalıntı riski).
Sık Yapılan Hatalar (Mastitisi Artıran Uygulamalar)
Aynı bez/havluyla birden fazla ineğin meme başını silmek; predip/postdip süresini kısaltmak veya düzensiz yapmak; ıslak meme başına başlık takmak; kör sağımı “son damlaya kadar” sürdürmek; sağım makinesi bakımını geciktirmek, vakum dalgalanmasını önemsememek; klinik vakaları görüp yalnızca onları yönetmek, subklinik taramayı ihmal etmek mastitis riskini belirgin şekilde artırır.
Mastitis Riskini Azaltan Sürü Yönetimi Uygulamaları
Sağım hijyeni mastitis kontrolünün merkezidir; ancak tek başına yeterli olmayabilir. Sürü yönetiminde yapılacak küçük iyileştirmeler klinik ve subklinik mastitis yükünü azaltır.
1) Altlık ve yatış alanı yönetimi: Meme başı ucu, özellikle sağım sonrası bir süre daha dış ortamdan etkilenmeye açıktır. Bu nedenle hayvanın yattığı alanın “temiz ve kuru” olması kritik önemdedir. Kuru altlık hedefleyin; ıslak altlık çevresel patojen baskısını artırır. Günlük altlık düzeltme (taze altlık ekleme, ıslak bölgeyi uzaklaştırma) mastitis oranlarını düşürür. Yataklık tasarımında idrar-dışkı birikmesini azaltan eğim ve drenaj önemlidir.
2) Doğumhane (buzağılama bölmesi) hijyeni: Mastitis vakalarının bir bölümü doğum sonrası dönemde artar. Bu dönemde bağışıklık baskılanabilir, meme dokusu hassaslaşır ve çevresel yük artar. Doğum bölmesi her doğumdan sonra temizlenip dezenfekte edilmelidir. Doğum yapan inekler için temiz kuru yataklık standardı belirleyin. Doğum sonrası ilk günlerde meme kontrolünü artırın (gözlem + CMT gibi taramalar).
3) Sürüde sağım sırası disiplini: Bulaşma riskini azaltmak için sağım sırası net olmalıdır: (1) sağlıklı inekler, (2) şüpheli/izlemde olanlar, (3) mastitis geçmişi olanlar, (4) klinik mastitisliler (mümkünse ayrı ekipman/ayrı hat). Bu yaklaşım, patojenlerin sağım ekipmanı ve sağımcı eli üzerinden yayılma riskini düşürür.
4) Meme ucu (teat end) sağlığı takibi: Meme ucunun yapısında bozulma (çatlak, hiperkeratozis) bakterilerin tutunmasını kolaylaştırır ve mastitis riskini yükseltir. Meme uçlarında yüzükleşme/sertleşme artıyorsa sağım makinesi ayarları, lastik aksam ve kör sağım şüphesi değerlendirilmelidir. Postdip uygulamasının kalitesi (ürün, doğru konsantrasyon, yeterli kaplama) teat end sağlığını etkiler.
Mastitis ve Süt Kalitesi: İşletmeye Etkileri
Mastitis yalnızca hastalık maliyeti değildir; süt zincirine birden fazla kanaldan zarar verir. Süt veriminde düşüş yaşanır; etkilenen meme lobunda verim azalır ve tekrar eden vakalarda kalıcı kayıp görülebilir. Somatik hücre sayısında artış süt kalitesini düşürür; bazı alıcılar kalite primi uygulamalarında fiyat kırabilir. İş gücü ve zaman kaybı artar: ayrı sağım, takip, kayıt, temizlik yükü yükselir. Veteriner hekim kontrolünde tedavi gereken durumlarda çekim süresi nedeniyle sütün tüketime/teslime uygun olmaması da ekonomik kayıp doğurur. Tedavi/ilaç uygulamaları ve çekim süresi mutlaka veteriner hekim yönlendirmesi ve ürün prospektüsüne uygun yürütülmelidir.
Mastitis Şüphesinde Kayıt Tutma
Mastitis yönetiminin sahada başarıya ulaşması için kayıt şarttır. Basit bir kayıt düzeni bile tekrar eden vakaları, sürü içindeki riskli grupları ve yönetim hatalarını görünür hale getirir. Örnek kayıt alanları: inek numarası/laktasyon no; etkilenen meme lobu; tarih/sağım zamanı; gözlenen bulgu (sütte pıhtı, memede şişlik, ateş vb.); CMT sonucu (varsa); uygulanan işlem (izolasyon, ayrı sağım, veteriner kontrolü); sonuç ve tekrar durumu.
SSS: Mastitis Hakkında Sık Sorulan Sorular
Mastitis insana bulaşır mı?
Mastitisin etkenleri farklıdır. Çiğ süt tüketimi genel olarak sağlık riski taşıyabilir. Mastitisli hayvanın sütü tank sütüne karıştırılmamalı; insan tüketimi ve satış için mevzuat/kalıntı kuralları dikkate alınmalıdır.
Subklinik mastitis nasıl anlaşılır?
En pratik yaklaşım CMT testi ve/veya somatik hücre sayısı (SHS) takibidir. Süt görünümü normal olsa bile SHS yüksekliği subklinik mastitis şüphesi doğurabilir.
En etkili korunma yöntemi nedir?
Tek bir yöntem yeterli değildir. En iyi sonuç; sağım hijyeni (predip–kurulama–doğru sağım–postdip), ekipman bakımı (vakum/pulsasyon ve lastik aksam) ve çevre hijyeninin (altlık ve doğumhane) birlikte standardize edilmesiyle gelir.
Mastitisli inek sağımda nereye alınmalı?
Genellikle bulaşmayı azaltmak için en son sağılması tercih edilir. İmkân varsa ayrı sağım ünitesi/ayrı ekipman idealdir.
Sonuç: Sürdürülebilir Meme Sağlığı İçin Kontrol Listesi
Mastitis yönetiminde başarı; erken teşhis + standart sağım hijyeni + doğru ekipman bakımı + çevre temizliği birleşiminden gelir.
İşletmenizde şu 5 maddeyi “vazgeçilmez rutin” yapmak güçlü bir başlangıç sağlar: düzenli CMT taraması ve/veya inek bazlı SHS izleme; predip–kurulama–doğru sağım–postdip sıralaması; kör sağımın önlenmesi ve sağım makinesi parametrelerinin kontrolü; ahır/altlık temizliği ve kuru zemin disiplini; şüpheli hayvanın hızlı izolasyonu ve veteriner hekimle planlı tedavi.
Kaynaklar:
1. National Mastitis Council (NMC) – Mastitis yönetimi, somatik hücre sayısı ve sağım hijyeni rehber içerikleri: https://www.nmconline.org/
2. Merck Veterinary Manual – Mastitis (bovine) genel bilgi: https://www.merckvetmanual.com/
3. FAO (Food and Agriculture Organization) – Süt hijyeni ve iyi sağım uygulamaları ile ilgili yayınlar: https://www.fao.org/
4. Abalıoğlu Yem – “Sağım Hijyeni ve Yönetimi”: https://abaliogluyem.com.tr/blog/sagim-hijyeni-ve-yonetimi
5. Vet. Hek. Tahir S. Yavuz – “Süt Sağım Makinesi ve Mastitis”: https://tahiryavuz.com/sut-sagim-makinesi-ve-mastitis/
6. Balıkesir İli Damızlık Sığır Yetiştiricileri Birliği – “Mastitis (Meme İltihabı)”: https://www.balikesirdsyb.org.tr/mastitis-meme-iltihabi/
