Domateste külleme, özellikle sera ve tünel üretimde hızlı yayılan, yapraklarda sarı-yeşil lekeler ve çoğu zaman kül gibi beyaz spor tabakası ile kendini gösteren önemli bir mantar hastalığıdır. Türkiye’de resmî teknik talimatlarda hastalığın yaprak, sürgün, çiçek ve meyveye yakın dokularda belirti verebildiği; yağmurlama sulama ve uygun koşullarda şiddetin artabildiği vurgulanır. Bu içerikte; küllemenin en sık görülen belirtilerini, hangi koşullarda patladığını, mildiyö ve diğer yaprak sorunlarıyla nasıl ayırt edileceğini ve en önemlisi kimyasal/organik/biyolojik seçenekleri entegre ederek nasıl yönetebileceğinizi pratik bir dille bulacaksınız.
Külleme, domatesin yeşil aksamında (özellikle yapraklarda) gelişen ve fotosentezi düşürerek bitkiyi zayıflatan mantar kökenli bir hastalıktır. Etmenler türlere göre değişse de pratikte üreticinin gördüğü şey şudur:
Yaprak yüzeyinde açık sarı – düzensiz lekeler,
İlerleyen dönemde beyaz/kül rengi unumsu tabaka,
Şiddetli durumda yapraklarda pörsüme, aşağı sarkma, kuruma ve ürün kaybı.
Türkiye’de ve dünyada domateste küllemeye birden fazla tür neden olabildiği; bazı bölgelerde Leveillula taurica’nın, bazı bölgelerde ise Oidium neolycopersici gibi etmenlerin önem kazandığı bildirilmektedir.
Etmenler: Neden bazen “üstte toz”, bazen “altta beyaz tabaka” görürsünüz?
Külleme “tek tip” görünmeyebilir. Bunun en büyük nedeni etmenin biyolojisidir:
Leveillula taurica: Üst yaprak yüzünde çoğu zaman klorotik (sarımsı) alanlar görülür; beyazlanma/üreme çoğunlukla alt yüzeyde daha belirgin olabilir.
Oidium neolycopersici: Yaprağın üst yüzeyinde daha “klasik” şekilde yoğun beyaz-unumsu gelişim oluşturabilir; nem yükselince alt yüzeyde de görülebilir.
Bu ayrım önemli çünkü bazı seralarda “üstte beyaz toz yok, demek ki külleme değil” yanılgısı çok görülür. Üstte sarı lekeler + altta kül rengi tabaka kombinasyonu küllemede oldukça tipiktir.
Domates yaprağında küllemenin erken dönem sarı lekeleri
Domateste külleme belirtileri: Erken uyarı işaretleri
Resmî teknik talimatlara göre domateste ilk belirtiler çoğunlukla:
Yaprakta yuvarlak, açık sarı lekeler olarak başlar,
Zamanla nekrotik (kahverengi) alanlara döner,
Yaprakların alt yüzeyinde beyaz kül renginde spor tabakası oluşur,
Lekeler birleşip tüm yaprak ayasını kaplayabilir; yapraklar pörsür, sarkar ve kurur.
Şiddetli enfeksiyonda: Bitki yaprak kaybedince meyveler güneşe daha açık kalır; bu da dolaylı olarak kaliteyi düşürür ve hasat sürecini zorlaştırır (özellikle sera/tünelde). Bu risk, tünel ve sera üretiminde küllemenin “küçük bir leke” olmaktan hızlı çıkmasının nedenlerinden biridir.
Küllemede yaprak alt yüzeyinde beyaz-kül rengi tabaka
Külleme bazen mildiyöyle karışır; hatta Türkiye’de yapılan bir çalışmada domateste küllemenin mildiyöye benzer belirtiler oluşturabildiğine dikkat çekilir. Ayırt etmek için hızlı kontrol:
Külleme: Un serpilmiş gibi beyaz/ kül rengi tabaka; sarı lekeler; çoğu zaman yaprak dokusu “tozlu” görünür.
Mildiyö: Daha çok yağlımsı lekeler, nemli koşullarda alt yüzde farklı bir görünüm; genelde “toz gibi” değil “küf gibi” bir tablo.
Pratik ipucu: Yaprağı ters çevirip alt yüzeye bakın. Küllemede alt yüzde kül rengi spor tabakası çok yol gösterir.
Külleme ve mildiyö belirtilerinin yaprak üzerindeki farkları
Domates külleme neden olur? Hastalık hangi koşullarda patlar?
Türkiye’deki entegre mücadele talimatında küllemenin genellikle sıcak ve kuru koşullarda daha yaygın olduğu, ayrıca yağmur veya yağmurlama sulamanın bulaşmayı ve şiddeti artırabildiği belirtilir. Diğer yandan bazı etmenlerde (özellikle L. taurica) hastalık, sıcak-kuru gün + serin-nemli gece döngülerinde ve seralarda daha yıkıcı hale gelebilir.
Kısacası:
Bitki sık, hava sirkülasyonu zayıfsa,
Serada gece nemi yükseliyorsa,
Yapraklar uzun süre stres altındaysa (aşırı azot, dengesiz sulama vb.), külleme hızlanır. Havalandırma ve bitki sıklığı yönetimi bu yüzden “ilaç kadar etkili” olabilir.
Sera koşullarında hava sirkülasyonu zayıf alanda külleme artışı
Bulaşma nasıl olur?
Küllemede temel yayılma birimleri sporlar (konidiler) olduğundan, rüzgârla ve bitkiden bitkiye kolay taşınabilir. Ayrıca bazı bölgelerde hastalığın enfekteli fidelerle taşınabildiği vurgulanır; bu yüzden fide kaynağı ve seraya giriş biyogüvenliği kritik bir basamaktır.
Külleme yönetiminde hastalıklı bitki artığının uzaklaştırılması
Tarlada/Serada 2 dakikalık kontrol listesi (erken yakala)
Alt yapraklarda açık sarı düzensiz lekeler var mı?
Yaprağın alt yüzünde kül rengi spor tabakası görülüyor mu?
Aynı sırada birkaç bitkide benzer leke paterni var mı? (odak yayılım)
Bitki çok mu sık? Aralarda hava “duruyor” mu?
Son günlerde yağmurlama/üstten sulama yapıldı mı?
Serada sabahları uzun süre yoğuşma oluyor mu?
Hastalık yeni mi, yoksa yapraklar kuruyup dökülmeye mi başlamış?
Domateste külleme ile mücadele: Entegre strateji (en işe yarayan sıralama)
Aşağıdaki yaklaşım hem açık alan hem sera için “en az risk–en çok etki” mantığıyla düzenlendi.
1) Kültürel önlemler (temel – vazgeçilmez)
Resmî entegre mücadele talimatında öne çıkanlar:
Münavebe (rotasyon) uygulayın
Dayanıklı çeşit varsa değerlendirin
Hastalıklı bitki artıklarını tarladan uzaklaştırın
Sık ekimden kaçının, hava sirkülasyonu sağlayın
Genç yaprakları düzenli kontrol edin; çevrede ilk belirti görülünce harekete geçin
Bunlar “tek başına yeter mi?” sorusunun cevabı şiddete bağlıdır; ama şunu net söyleyelim: Bu adımlar yoksa, hangi ürünü atarsanız atın tekrar patlama ihtimali yükselir.
Sık dikimde külleme riskini artıran yaprak yoğunluğu
2) Sera iklimi ve bitki mimarisi yönetimi (serada oyunu değiştirir)
Budama + bağlama (askılama) ile yaprakların birbirine yapışmasını azaltın.
Sera içinde “ölü hava” kalan cepleri hedefleyin: yan havalandırma + üst havalandırma birlikte çalışsın.
Aşırı azotlu gübreleme bitkiyi “yumuşak ve sık yapraklı” yapar; külleme için davetiye olabilir. Bu nedenle dengeli besleme önemlidir.
Domateste külleme için erken teşhis amaçlı yaprak kontrolü
3) Organik/biyolojik seçenekler (koruyucu mantıkla daha iyi çalışır)
Örtü altı ve tünel üretimde “temas etkili/koruyucu” ürünlerin düzenli ve doğru zamanda kullanımı önemlidir. Bazı üniversite/rehber çalışmaları potasyum bikarbonat ve kükürt gibi seçeneklerin küllemede fayda sağlayabildiğini belirtir.
Genel çerçeve (ürün adı değil, yaklaşım):
Kükürt: Koruyucu-temas etkili seçenekler arasında sayılır (uygulama koşullarında fitotoksisite riski olabileceği için etiket şart).
Potasyum bikarbonat: Özellikle erken dönemde, düzenli programla destekleyici olabilir.
Biyolojik etmenler / bitkisel ekstraktlar: Bazı sistemlerde destekleyici rol oynar; tek başına “kurtarıcı” gibi düşünmeyin, entegre programın parçası yapın.
Organik programlarda kritik nokta: “gördüm-bir kere attım-bitti” değil; erken başla + düzenli devam et + yaprak altını da kapla mantığıdır.
4) Kimyasal mücadele (gerektiğinde, doğru zamanda ve ruhsatlı ürünle)
Resmî talimata göre kimyasal mücadelede temel prensip: Çevrede hastalığın ilk belirtileri görülünce ilaçlamaya başlamak ve programı doğru yönetmektir.
Türkiye’de hangi aktif maddelerin ruhsatlı olduğu ve güncel tavsiyeler, Bitki Koruma Ürünleri Veri Tabanıüzerinden takip edilir; bu veri tabanında patlıcangillerde külleme için farklı aktif madde grupları listelenmektedir.
Direnç yönetimi için altın kural: Aynı etki mekanizmasına sahip ürünleri art arda ve sürekli kullanmak, zamanla etkiyi düşürebilir. Bu yüzden aktif madde grubu rotasyonu ve etiket talimatına uyum, pratikte verimi koruyan en önemli detaylardan biridir.
24 saatlik “Acil Eylem Planı” (külleme yeni başladıysa)
Enfekteli yaprakları işaretleyin (foto + not alın).
Seradaysanız: Akşam/sabah nemini düşürecek havalandırma planı yapın.
Bitki sıklığı çok fazlaysa: Seçici yaprak alma/budama ile hava yolunu açın.
İlk belirti aşamasındaysanız: Koruyucu/temas etkili program mantığıyla (ruhsatlı) bir mücadele planına geçin.
Budama ile hava sirkülasyonunun artırılması
Sıkça Sorulan Sorular
Domateste külleme nasıl geçer?
En hızlı sonuç, erken teşhis + hava sirkülasyonu + (gerekiyorsa) ruhsatlı ürünle programlı mücadelekombinasyonuyla alınır. Domates yapraklarında beyaz toz neden olur?
En yaygın nedenlerden biri küllemedir. Bazen üst yüzde “toz” çok belirgin olur; bazı etmenlerde ise sarı lekeler baskınken beyaz tabaka daha çok alt yüzde görülebilir. Külleme meyveye bulaşır mı?
Belirti daha çok yapraklarda yoğunlaşır; fakat şiddetli yaprak kaybı meyveyi güneşe açık bırakarak kaliteyi düşürebilir.Serada neden daha hızlı yayılır?
Çünkü kapalı ortamda nem dalgalanması, sık dikim ve yetersiz hava hareketi hastalığı hızlandırır. Külleme ile mildiyö arasındaki en pratik fark nedir?
Küllemede “un serpilmiş” görünüm ve alt yüzde kül rengi tabaka çok tipiktir; mildiyöde görünüm farklıdır ve çoğu zaman “tozlu” değil “küf/yağlı leke” karakteri ağır basar. Domates külleme ilacı ne zaman atılır?
Resmî talimatta, çevrede ilk belirtiler görülür görülmez mücadeleye başlanması vurgulanır.Organik mücadelede en kritik hata nedir?
Geç kalmak. Organik/temas etkili çözümler genelde erken ve düzenli programla daha iyi sonuç verir. Külleme her yıl aynı dönemde mi çıkar?
İklim ve sera yönetimi belirleyicidir. Sıcak-kuru dönemler, serin-nemli geceler ve sık bitki dokusu risk oluşturur.Dayanıklı çeşit gerçekten işe yarar mı?
Uygun çeşit bulunduğunda risk düşebilir; yine de kültürel önlemleri bırakmadan entegre düşünmek gerekir.Ruhsatlı aktif maddeleri nereden kontrol ederim?
Türkiye’de güncel ruhsat ve tavsiyeler için Bitki Koruma Ürünleri Veri Tabanı referans alınır.
Son söz
Domateste külleme, “birkaç beyaz leke” gibi başlayıp kısa sürede verim ve kaliteyi etkileyebilen bir hastalık. En iyi sonuç; havalandırma + bitki sıklığı + hijyen + erken müdahale + doğru ürün rotasyonu ile gelir. Bu yazıyı isterseniz “kontrol listesi” gibi kaydedin; seraya/tarlaya çıkmadan önce 2 dakikada tarama yapmanız bile sezonu kurtarabilir.
Kaynaklar
T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı – TAGEM, Açık Alan Domates Entegre Mücadele Teknik Talimatı (kültürel/kimyasal mücadele ve belirti tanımları). (Tarım ve Orman Bakanlığı)
Bitki Koruma Ürünleri Veri Tabanı – Patlıcangillerde külleme etmeni ve aktif madde grupları. (bku.tarimorman.gov.tr)
UC Statewide IPM Program – Domateste külleme yönetimi rehberleri (sera ve tarla). (ipm.ucanr.edu)
Oregon State University Extension – Greenhouse domateste külleme yönetimi (L. taurica / O. neolycopersici, yayılım ve yönetim notları). (OSU Extension Service)
Pacific Northwest Pest Management Handbooks – Domates küllemesi etmenleri, belirtiler ve kültürel kontrol önerileri. (pnwhandbooks.org)
EPPO Global Database – Oidium neolycopersici takson bilgisi ve isimlendirme. (gd.eppo.int)
DergiPark – Domateste küllemeye neden olan türler ve tanı/önem üzerine derleme/çalışmalar. (DergiPark)
Utah State University Extension – Domates/biber/patlıcanda külleme belirtileri ve etmen farklılıkları. (extension.usu.edu)
