Hayvancılıkta “böyle gelmiş böyle gider” denilen birçok uygulama, aslında verimi düşürür, maliyeti artırır ve hastalık riskini büyütür. Bu yazıda; buzağı kolostrumundan antibiyotik kullanımına, “çok yem çok süt” efsanesinden barınak havalandırmasına kadar sahada en sık karşılaşılan 10 doğru bilinen yanlışı anlatıyor; her birinin yerine uygulanabilir, pratik doğruları veriyoruz.
1) Yanlış: “Buzağı kolostrumu nasılsa içer, acele etmeye gerek yok.”
Doğrusu: Buzağı için kolostrum “ilk aşı” gibidir. Zaman geçtikçe bağırsaktan antikor emilimi düşer. Bu yüzden doğumdan sonra mümkün olan en erken zamanda ve yeterli miktar + yeterli kalite hedeflenir. Birçok sürüde asıl sorun “kolostrum var ama geç/az/kalitesiz veriliyor” olmasıdır. Kolostrum yönetimi; buzağı ishali, zatürre, büyüme geriliği ve kayıp oranlarını doğrudan etkiler.
Pratik doğru adımlar
- İlk saatlerde yüksek kaliteli ve temiz kolostrum verin.
- Kolostrum kalitesini Brix refraktometre ile ölçmeyi standartlaştırın.
- “2 litre yetiyor” alışkanlığını sorgulayın: hedef, buzağının ağırlığına göre planlanır.
2) Yanlış: “Antibiyotik koruyucu verilir; sürü sağlığı böyle korunur.”
Doğrusu: Antibiyotik “sigorta” değildir. Gereksiz ve kontrolsüz kullanım; direnç (AMR) riskini artırır, tedavileri zorlaştırır ve kalıntı (süt/et) sorunlarına yol açar. İyi sürüler, antibiyotiği hekim teşhisi + doğru ilaç + doğru süre + çekim süresi ile yönetir; asıl korumayı biyogüvenlik, aşılama ve barınak hijyeni sağlar.
Pratik doğru adımlar
- “Ateşi çıktı → antibiyotik” otomatiğini bırakın; önce muayene/teşhis.
- Kayıt tutun: hangi hayvana, hangi tarihte, hangi doz, kaç gün.
- Çekim sürelerini görünür yere asın (süt tankı riski!).
3) Yanlış: “Çok yem verirsem çok süt alırım.”
Doğrusu: “Çok yem” değil, doğru dengelenmiş rasyon süt getirir. Aşırı kesif yem; rumen dengesini bozup asidoz, ayak problemleri ve süt yağı düşüşü gibi sorunlara zemin hazırlar. Süt sığırı rasyon dengesi; enerji-protein-lif-mineral-vitamin dengesidir. “Kaba yem pahalı” diye liften kısmak, gizli maliyettir.
Pratik doğru adımlar
- Kaba yemi “dolgu” değil, rumenin temeli olarak görün.
- Yem değişimini bir anda değil, kademeli yapın.
- Kızgınlık, geviş, dışkı kıvamı ve süt yağı gibi saha göstergelerini izleyin.
4) Yanlış: “Silajın üstü biraz küflü olsa da altı temiz; yedirilebilir.”
Doğrusu: Küf sadece “görünen kısım” değildir. Küflü yem; iştah düşüklüğü, verim kaybı, bağışıklık baskılanması ve üreme problemleriyle ilişkilendirilebilir. “Bir şey olmaz” yaklaşımı genellikle ay sonunda süt düşüşü + tedavi masrafıolarak geri döner.
Pratik doğru adımlar
- Silaj yüzeyinde yeterli sıkıştırma ve iyi örtü şart.
- Açma hızını mevsime göre ayarlayın (yüzey ısınmasın).
- Küflü kısmı “ayıklayıp” vermek yerine, risk yönetimi yapın.
5) Yanlış: “Ahır kapalı olmalı; cereyan yaparsa hayvan hasta olur.”
Doğrusu: Hayvanı hasta eden çoğu zaman “cereyan” değil, kötü hava kalitesi (amonyak, nem, toz, patojen yükü) ve yetersiz havalandırmadır. Kapalı ahır; solunum yolu hastalıklarını ve stres seviyesini artırabilir. “Ahır havalandırması nasıl olmalı?” sorusunun cevabı; hava değişimi + yataklık kuruluğu + nem kontrolü üçlüsüdür.
Pratik doğru adımlar
- Yataklık kuru değilse, hastalık riski artar.
- Nemli ve ağır koku varsa havalandırma yetersizdir.
- Hava akımını hayvanın üzerine “rüzgâr gibi” değil, “taze hava sirkülasyonu” gibi tasarlayın.
6) Yanlış: “Hayvan refahı lükstür; verimle ilgisi yok.”
Doğrusu: Refah; verimin rakibı değil, temelidir. Stres; yem tüketimini, bağışıklığı ve döl verimini etkiler. Uluslararası çerçevede “beş özgürlük” yaklaşımı; açlık-susuzluk, korku-stres, fiziksel/ısıl rahatsızlık, ağrı-hastalık ve doğal davranışları sergileyebilme gibi başlıklarla yol gösterir.
Pratik doğru adımlar
- Yatacak alan, kaymayan zemin, doğru yoğunluk verim kadar önemlidir.
- Isı stresi döneminde gölgeleme + su erişimi + hava akımı “ekstra” değil “zorunlu” hale gelir.
7) Yanlış: “Aşı sadece salgın olunca yapılır.”
Doğrusu: Aşı, “yangın söndürme” değil, yangın çıkmadan önleme aracıdır. Sürüde düzenli aşılama; hastalık baskısını düşürür, tedavi ihtiyacını azaltır. “Aşı takvimi neden önemli?” Çünkü bağışıklık; süreklilik ve plan ister.
Pratik doğru adımlar
- Bölge riskine uygun takvimi veteriner hekimle netleştirin.
- Yeni gelen hayvanlar için karantina + aşı + gözlem protokolü uygulayın.
- Aşıyı “dolapta duruyor” diye kullanmayın: soğuk zincir kritiktir.
8) Yanlış: “Kayıt tutmak büyük işletme işidir; küçükte gerek yok.”
Doğrusu: Kayıt yoksa “tahmin” vardır. Tahmin; yem maliyeti, döl verimi, buzağı kaybı, mastitis ve tedavi giderlerinde sürprizlere açıktır. En basit sürü yönetimi kaydı bile (doğum, tohumlama, hastalık, ilaç, süt) birkaç ayda “neden kaybediyorum?” sorusunu cevaplar.
Pratik doğru adımlar
- Telefon notu bile olur: tarih + hayvan no + işlem.
- Haftalık 15 dakikalık “sürü muhasebesi” rutini oluşturun.
9) Yanlış: “İklim etkisini azaltmanın tek yolu hayvancılığı bırakmak.”
Doğrusu: Tartışmalar olsa da pratikte çiftçi açısından en uygulanabilir yaklaşım; verimliliği artırıp birim ürün başına emisyonu azaltmak ve yem/sağlık/genetik yönetimiyle enterik metanı düşürmektir. Üretim verimliliği arttıkça, aynı ürün için gereken kaynak ve kayıp azalır.
Pratik doğru adımlar
- Rasyon dengeleme ve kaliteli kaba yem, metan yoğunluğunu düşürmeye katkı sağlayabilir.
- Hayvan sağlığı ve döl verimi iyileştikçe “boşa giden gün” azalır.
10) Yanlış: “Mastitis kader; her sürüde olur, yapacak bir şey yok.”
Doğrusu: Mastitis tamamen bitmeyebilir ama oranı ciddi düşürülebilir. Sağım hijyeni, meme başı dezenfeksiyonu, kuru dönem yönetimi, yataklık kuruluğu ve sağım makinesi bakımı; en etkili kaldıraçlardır. “Süt somatik hücre sayısı nasıl düşürülür?” sorusunun yanıtı; çoğu zaman ilaçtan önce prosestir.
Pratik doğru adımlar
- Sağım öncesi/sonrası rutini standardize edin.
- Kronik vakaları sürü içinde “görünür” hale getirin (işaretleme/kayıt).
- Yataklık yönetimini mastitis planının parçası yapın.
Sıkça Sorulan Sorular (SSS)
1) Buzağıya kolostrum ne zaman verilir?
En ideali doğumdan sonraki ilk saatlerdir; geciktikçe antikor emilimi düşer.
2) Kolostrumun kaliteli olduğunu nasıl anlarım?
Brix refraktometre pratik bir yöntemdir; ayrıca hijyen ve doğru saklama çok önemlidir.
3) Antibiyotik kalıntısı nasıl önlenir?
Veteriner reçetesi, doğru doz-süre, çekim sürelerine tam uyum ve kayıt sistemiyle.
4) “Çok kesif yem” neden sorun çıkarır?
Rumen dengesini bozup asidoz riskini artırabilir; ayak ve verim problemleri tetiklenebilir.
5) Silajda biraz küf varsa gerçekten riskli mi?
Evet; küf ve ısınma yem tüketimini ve performansı düşürebilir. En doğrusu iyi silaj yönetimiyle küfü baştan önlemektir.
6) Ahır havalandırması hastalığı azaltır mı?
Evet; nem ve amonyak düşüşü solunum sağlığını destekler. “Kapalı ahır” her zaman “sağlıklı ahır” değildir.
7) Hayvan refahı verimi etkiler mi?
Stres ve rahatsızlık yem tüketimini ve bağışıklığı etkileyebilir. Refah standartları bu yüzden yol göstericidir.
8) Küçük işletmede kayıt tutmak ne kazandırır?
Kaybın nereden geldiğini görürsünüz: yem mi, döl verimi mi, buzağı kaybı mı, mastitis mi? Kayıt = kontrol.
9) Enterik metan nasıl azaltılır?
Verimliliği artıran yemleme, sağlık ve genetik stratejileri; birim ürün başına emisyonu düşürmeye yardımcı olur.
10) Bu 10 maddeyi uygulamaya nereden başlamalıyım?
En hızlı geri dönüş genelde “kolostrum + hijyen + kayıt + havalandırma + rasyon düzeni” paketinden gelir.
Sonuç
Hayvancılıkta en pahalı şey çoğu zaman “yanlış alışkanlığın bedeli”dir. Bu yazıdaki 10 doğru bilinen yanlışı kendi işletmene uyarlayıp 3 maddelik bir başlangıç planı çıkar:
- Kolostrum standardı,
- 2) Kayıt rutini,
- 3) Yemleme-havalandırma kontrolü.
Yazıyı kaydet; ekipteki herkesle paylaş ve 30 gün sonra sonuçları karşılaştır.
Kaynaklar
- Penn State Extension – Kolostrum yönetimi, IgG ve pratik değerlendirme araçları. (extension.psu.edu)
- South Dakota State University Extension – Kolostrumun ilk saatlerde verilmesi ve miktar yaklaşımı. (extension.sdstate.edu)
- University of Kentucky – Kolostrumda IgG hedefleri ve örnek besleme miktarları. (afs.mgcafe.uky.edu)
- Dünya Sağlık Örgütü – Antimikrobiyal direnç riski ve sorumlu kullanım çerçevesi (MIA listesi). (cdn.who.int)
- NCBI Bookshelf – Gıda hayvanlarında antibiyotik kullanımı ve direnç ilişkisine dair WHO rehberi özeti. (Biyoteknoloji Merkezi)
- Dünya Hayvan Sağlığı Örgütü (WOAH) – Hayvan refahı ve “beş özgürlük” yaklaşımı. (woah.org)
- Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO) – Enterik metan, verimlilik ve azaltım stratejileri. (FAOHome)
Bu bilgiler bir üreticinin işine yarayabilir, paylaşarak destek olun.
