Bu içerik, sulama planı nasıl yapılır sorusuna pratik bir yol haritası sunar ve özellikle mm’den L/m²’ye hesap mantığını merkezine alır. Sulamada kullanılan mm birimi, 1 m² alana düşen su yüksekliğini ifade eder ve temel dönüşüm şudur: 1 mm = 1 L/m². Bu sayede bitkinin su ihtiyacı (ET/ETc) mm cinsinden belirlendiğinde, aynı değer doğrudan L/m²’ye çevrilir; ardından sulanan alan (m²) ile çarpılarak toplam litre ve m³ hesaplanır.
Özetle plan;
(1) sulanan alanı belirleme,
(2) bitki su tüketimini ve sulama aralığını seçme,
(3) yağış ve kayıpları dikkate alıp sistem verimliliğine göre “net–brüt” suyu ayarlama,
(4) toplam suyu bulma
(5) sistem debisine göre sulama süresi hesaplama adımlarından oluşur.
Damla sulamada ıslanan alan oranı, filtrasyon ve basınç farklılıkları; yağmurlamada ise rüzgâr/buharlaşma kaybı ve uygulama şiddeti gibi faktörler planın doğruluğunu etkiler. İçerik, örnek hesaplarla doğru su miktarını bulmayı ve su/enerji israfını azaltmayı hedefler.
Sulama Planı Nedir, Neden Gereklidir?
Sulama planı; bir tarlaya, bahçeye veya seraya hangi gün, hangi yöntemle ve ne kadar su verileceğini belirleyen, ölçülebilir verilere dayalı bir yol haritasıdır. Plansız sulamada genellikle iki uç sorun görülür:
1) Yetersiz sulama: Bitkide stres, verim düşüşü, kalite kaybı.
2) Aşırı sulama: Kök bölgesinde oksijen azalması, mantari hastalıklar, besin yıkanması, enerji ve su israfı. Bu nedenle “göz kararı” yerine hesaplı ilerlemek önemlidir. Sulama planının en pratik temeli ise mm’den L/m²’ye hesap mantığını anlamaktır. Çünkü sahada sulama ihtiyacı çoğu zaman mm cinsinden ifade edilir; sulama suyunu ise çoğunlukla litre veya metreküp olarak kullanırız.
mm ve L/m² Ne Demek? (Temel Mantık)
Sulamada “mm” bir uzunluk birimidir gibi görünse de aslında alan üzerine düşen su derinliğini ifade eder. Yağış ölçerlerde de yağmur “mm” olarak kaydedilir.
– 1 mm su, 1 m² alanda 1 litre suya karşılık gelir.
– Yani: 1 mm = 1 L/m² Bu eşitlik sulama hesaplarında hayat kurtarır. Böylece mm’den L/m²’ye hesap çok kolaylaşır: > mm’den L/m²’ye hesap formülü: > L/m² = mm
Örnek: 8 mm sulama ihtiyacı = 8 L/m² su demektir. Bu ilişkiyi kavradığınızda; tarlanın toplam alanı, sistem debisi ve verimlilik kayıplarıyla birleştirerek sulama süresine kadar inebilirsiniz.
Sulama Planı Nasıl Yapılır? Adım Adım
Aşağıdaki adımlar “bahçe–tarla–sera” gibi farklı üretim alanlarına uyarlanabilir. Önemli olan aynı sırayı korumaktır.
1) Alanı ve Sulanan Bölgeyi Netleştirin
Önce sulama yapılan net alanı belirleyin:
– Parsel alanı (m² veya dekar)
– Sulanan kısmın tamamı mı, sadece sıra araları mı?
– Damla sulamada ıslanan alan oranı (özellikle meyve bahçelerinde) Dönüşümler:
– 1 dekar = 1000 m² – 1 hektar = 10.000 m²
2) Bitki Su İhtiyacını (ET) Belirleyin
Bitki su tüketimi çoğu kaynakta ET (evapotranspirasyon) ile ifade edilir. Uygulamada iki yöntem yaygındır:
– Yerel meteoroloji verileri (ET0) + bitki katsayısı (Kc)
– Sahadaki gözlem/toprak nem sensörü + deneme sulamaları Genel yaklaşım: > ETc = ET0 × Kc ETc çoğu zaman mm/gün çıkar. İşte burada mm’den L/m²’ye hesap devreye girer.
3) Etkili Yağışı ve Kayıpları Düşün
Yağmur yağdıysa her mm’nin tamamı bitkiye yaramayabilir. “Etkili yağış” toprağa sızan ve kök bölgesinde kalan kısımdır. Ayrıca sulama yöntemine göre kayıplar vardır:
– Yağmurlamada rüzgâr/buharlaşma kaybı
– Yüzey akışı (eğim varsa)
– Damla sulamada filtre tıkanıklığı veya hat sonu basınç farkları
– Derine sızma (aşırı sulama) Plan yaparken sistem verimliliği (η) kullanılır.
Örnek: – Damla sulama: %85–95 – Yağmurlama: %70–85 – Salma sulama: daha düşük olabilir
4) Sulama Aralığını (Kaç Günde Bir?) Seçin
Sulama sıklığı; toprağın su tutma kapasitesi, kök derinliği ve hava koşullarına bağlıdır. Kumlu toprak daha sık, killi toprak daha seyrek sulama isteyebilir. Pratikte: – Sıcak dönemde: daha sık – Serin dönemde: daha seyrek Burada amaç, kök bölgesindeki suyu “çok düşürmeden” yenilemektir.
5) Bir Sulamada Verilecek Su Miktarını Hesaplayın (mm → L/m²)
Diyelim ki hedefiniz 3 günlük su tüketimini karşılamak:
– ETc = 5 mm/gün – 3 gün = 15 mm Bu durumda net ihtiyaç:
– 15 mm = 15 L/m² (mm’den L/m²’ye hesap)
Eğer sistem verimliliği %85 ise brüt ihtiyaç: > Brüt su (L/m²) = Net su / η > = 15 / 0,85 = 17,65 L/m² Yani 1 m² için 17,65 litre su uygulayarak kayıplardan sonra bitkiye yaklaşık 15 litre net su bırakmayı hedeflersiniz. 
Resim 2: Sulama planında ET, yağış ve sistem verimliliğinin (η) adım adım gösterimi
Toprak analizi: EC (tuzluluk) nasıl yorumlanır?
Toplam Su Miktarı (Litre ve m³) Nasıl Bulunur?
Elinizde brüt su ihtiyacı L/m² olarak varsa, alanla çarparsınız: > Toplam Litre = (L/m²) × Alan (m²) Örnek:
– Brüt su = 17,65 L/m² – Alan = 2 dekar = 2000 m² Toplam su:
– 17,65 × 2000 = 35.300 L – 35.300 L = 35,3 m³ (çünkü 1000 L = 1 m³)
Bu örnekte mm’den L/m²’ye hesap sayesinde “mm” olarak gelen su ihtiyacını kolayca toplam m³’e çevirmiş olduk.
Sulama Süresi Nasıl Hesaplanır? (Debiyle Pratik Yöntem)
Süreyi bulmak için sisteminizin toplam debisini bilmeniz gerekir:
– Pompa debisi (m³/saat)
– Damla sulamada toplam hat debisi (L/saat) > Sulama süresi (saat) = Toplam su (m³) / Debi (m³/saat)
Örnek devam:
– Toplam su = 35,3 m³
– Debi = 10 m³/saat Süre = 35,3 / 10 = 3,53 saat≈ 3 saat 32 dakika
Damla sulamada çoğu zaman debi L/saat olarak izlenir:
– 35.300 L su – Sistem debisi 8.000 L/saat ise Süre = 35.300 / 8.000 = 4,41 saat ≈ 4 saat 25 dakika
Bu hesap, sulama planı nasıl yapılır sorusunun en “uygulamaya dönük” kısmıdır.
Resim 3: Debi (m³/saat) ile sulama süresi hesaplama örneği
Damla Sulama Planı Yaparken Dikkat Edilecek Ek Noktalar
Damla sulamada mm’den L/m²’ye hesap yöntemi doğru olsa da bazı pratik düzeltmeler gerekir:
1) Islanan alan oranı (fa): Meyve bahçelerinde tüm alan değil, damlatıcıların ıslattığı bölge önemlidir. Islanan alan %40 ise, m² başına suyu “tüm alan” yerine ıslanan alan dikkate alınarak ayarlamak gerekebilir. (Bu konu, proje tasarımına göre değişir; çok aşırı düzeltme yapmak da hatalı olabilir.)
2) Hat sonu kontrolü: Son damlatıcıdan akan suyun zayıflaması basınç kaybına işaret eder; planlanan L/m² değeri arazinin her yerinde eşit gerçekleşmeyebilir.
3) Filtrasyon ve bakım: Tıkanma, sulama planının “kâğıt üzerinde” kalmasına neden olur. Filtre yıkama ve asit/klor uygulamaları planın parçası olmalıdır.
Yağmurlama Sulama Hesabında Önemli Detaylar
Yağmurlamada rüzgâr ve buharlaşma kayıpları daha belirgindir. Ayrıca uygulama şiddeti (mm/saat) toprağın infiltrasyon hızını aşarsa yüzey akışı oluşabilir.
Pratik kontrol:
– Nozul debisi ve başlık aralığına göre uygulama hızı (mm/saat) hesaplanır.
– Uygulama hızı, toprağın su alma hızından yüksek olmamalıdır. Burada da mm’den L/m²’ye hesap temel eşitlik olduğu için, cihazların verdiği “mm/saat” değeri doğrudan “L/m²-saat” mantığıyla okunabilir.
Örnek Sulama Planı (Mini Senaryo)
– Ürün: sebze (açık tarla)
– Alan: 5 dekar (5000 m²)
– Günlük ETc: 4,5 mm/gün
– Sulama aralığı: 2 gün – Sistem verimliliği: %90 (damla)
1) 2 günlük net ihtiyaç: 4,5 × 2 = 9 mm → 9 L/m² (mm’den L/m²’ye hesap)
2) Brüt ihtiyaç: 9 / 0,90 = 10 L/m²
3) Toplam su: 10 × 5000 = 50.000 L = 50 m³
4) Debi: 12 m³/saat ise süre: 50 / 12 = 4,17 saat ≈ 4 saat 10 dakika Bu senaryo; sulama planı nasıl yapılır sorusunu, ölçülebilir bir programa dönüştürür.
Sık Yapılan Hatalar
– mm ile m³’ü karıştırmak: mm alanla çarpılmadan toplam hacim vermez.
– Verimlilik katsayısını atlamak:“Net” ihtiyaç ile “brüt” uygulama aynı değildir.
– Tek bir sulama ile telafi etmeye çalışmak: Aşırı sulama, kök bölgesinde oksijen stresine ve besin yıkanmasına neden olabilir.
– Yağışı hesaba katmamak: 10 mm etkili yağış çoğu zaman ciddi su tasarrufu sağlar.
– Debiyi yanlış okumak: L/saat ile m³/saat dönüşümü sık hata yapılan bir alandır.
Sonuç: mm’den L/m²’ye Hesap ile Sulamayı Basitleştirin
Doğru sulama planı; bitkinin ihtiyacını (ET), sulama aralığını, sistem verimliliğini ve debiyi birlikte ele alır. Bu zincirin en kritik halkası ise sahada hemen kullanılabilen mm’den L/m²’ye hesap eşitliğidir. Çünkü 1 mm’nin 1 L/m²’ye eşit olduğunu bildiğinizde, mm cinsinden su ihtiyacını hızlıca litreye, ardından m³’e ve sulama süresine çevirebilirsiniz. Böylece hem verimi korur hem de su ve enerji maliyetini düşürürsünüz.
Yararlanılan Kaynaklar
1) FAO – Irrigation and Drainage Paper 56: Crop Evapotranspiration (ET0) (Allen, Pereira, Raes, Smith).
2) FAO – Irrigation Water Management teknik dokümanları (sulama verimliliği ve planlama ilkeleri).
3) T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı / İl-İlçe tarım müdürlükleri – sulama ve su yönetimi konulu çiftçi eğitim notları (genel prensipler).
4) Tarımsal sulama ders notları (üniversitelerin ziraat fakültelerinde yer alan sulama–drenaj temel dönüşümleri: mm ↔ L/m² ve alan-hacim ilişkisi).
