Hasat bittiğinde meyve bahçesinde sezon sona ermiş gibi görünür; oysa gelecek yılın verimi, ağaç sağlığı ve zararlı baskısı açısından en değerli dönemlerden biri tam bu sırada başlar. Meyve bahçesinde hasat sonrası bakım; ağaç üzerinde kalan meyvelerin temizlenmesi, yere dökülen hastalıklı materyalin yönetilmesi, kurumuş ve bulaşık dalların belirlenmesi, toprak ve yaprak analizlerinin değerlendirilmesi, sulamanın kontrollü biçimde sürdürülmesi ve kışlayan zararlıların izlenmesi gibi birbiriyle bağlantılı işlemleri kapsar.

Bu dönemde amaç yalnızca bahçeyi temiz göstermek değildir. Asıl hedef, gelecek ilkbahara taşınabilecek hastalık ve zararlı kaynaklarını azaltmak, ağacın kışa dengeli girmesini sağlamak ve yeni sezonun bakım kararlarını veriye dayalı hale getirmektir. Özellikle elma, armut, ayva, şeftali, nektarin, erik, kayısı, kiraz ve benzeri çok yıllık meyve türlerinde doğru bir meyve bahçesinde hasat sonrası bakım programı, sezon içindeki gereksiz müdahalelerin de önüne geçebilir.

Meyve Bahçesinde Hasat Sonrası Bakım Neden Önemlidir?

Meyve ağaçları hasattan sonra bir anda faaliyetini durdurmaz. Yapraklar tamamen dökülene ve ağaç gerçek dinlenme dönemine girene kadar fotosentez, kök aktivitesi, besin maddelerinin taşınması ve depo organlarında rezerv birikimi devam eder. Bu nedenle hasat sonrası bahçe bakımı, “ürün alındı, iş bitti” anlayışıyla ertelenmemelidir.

Aynı dönemde zararlı ve hastalık yönetimi açısından da önemli bir fırsat oluşur. Ağaç üzerinde kalan mumyalaşmış meyveler, yere dökülen bulaşık meyveler, hastalıklı dallar, kabuk çatlakları, budama artıkları ve bazı yaprak kalıntıları gelecek sezona taşınabilecek biyolojik kaynaklar oluşturabilir. Bazı zararlılar yumurta, larva, nimf veya ergin halde; bazı hastalık etmenleri ise enfekteli dokular ve meyve kalıntıları üzerinde kışı geçirebilir. Bahçe sanitasyonu, mumya meyvelerin kaldırılması ve hastalıklı dalların temizlenmesi bu nedenle dinlenme dönemindeki entegre mücadelenin temel uygulamaları arasındadır. (Tarım ve Orman Bakanlığı)

Bu nedenle meyve bahçesinde hasat sonrası bakım, entegre zararlı yönetiminin sezon sonundaki ilk basamaklarından biri olarak görülmelidir.

Hasattan Sonra Önce Bahçenin Durumunu Kaydedin

İyi bir bakım programı doğrudan budama makasıyla başlamaz. Önce sezonun kısa bir değerlendirmesi yapılmalıdır.

Hangi sıralarda kurtlu meyve fazlaydı? Hangi ağaçlarda kabuklu bit, yaprak biti, akar veya odun zararlısı belirtisi görüldü? Hangi bölgelerde dal kurumaları, zamklanma, kanser, meyve çürüklüğü veya yaprak lekesi yoğunlaştı? Sulama sonunda su biriken alanlar var mıydı?

Bu gözlemler parsel bazında not edilirse meyve bahçesinde zararlı mücadelesi daha isabetli planlanabilir. Özellikle her yıl tekrarlayan sorunlarda önceki sezon kayıtları, yeni yılda hangi ağaç veya bahçe bölümünün daha yakından izlenmesi gerektiğini gösterir.

Basit bir kayıt için parsel adı, çeşit, hasat tarihi, görülen zararlı veya hastalık, yaklaşık yoğunluk, zarar oranı, uygulanan mücadele ve elde edilen sonuç başlıkları yeterlidir. Mümkünse sorunlu ağaçların fotoğrafları ve bahçedeki konumları da kaydedilmelidir.

Ağaçta Kalan ve Yere Dökülen Meyveleri Temizleyin

Kışlayan zararlılarla mücadele için uygulanabilecek en etkili kültürel yöntemlerden biri bahçe sanitasyonudur.

Hasattan sonra ağaç üzerinde kalan kurumuş, çürümüş veya mumyalaşmış meyveler ile yere düşmüş belirgin şekilde bulaşık ürünler kontrol edilmelidir. Bu materyaller bazı zararlılar ve hastalık etmenleri için sezonlar arasında barınma alanı oluşturabilir.

Özellikle meyve içinde gelişen bazı zararlılar, çürüklük etmenleri ve mumyalaşmış meyvelerde canlılığını sürdürebilen hastalıklar açısından bahçenin temiz bırakılması önemlidir. Dinlenme dönemi bahçe sanitasyonunda eski ve mumyalaşmış meyvelerin ağaçtan ve zeminden uzaklaştırılması temel kültürel önlemler arasında yer alır. (UC IPM)

Ancak amaç bütün organik materyali bilinçsizce yok etmek değildir. Sağlıklı bitki artıkları ile hastalık veya zararlı bulaşık materyal birbirinden ayrılmalıdır.

Hastalık veya zararlı taşıma riski yüksek materyal bahçede gelişi güzel bırakılmamalı; işletmenin üretim sistemi ve uygun atık yönetimi dikkate alınarak uzaklaştırılmalıdır.

Bu işlem meyve bahçesinde hasat sonrası bakım programının en düşük maliyetli fakat en etkili adımlarından biri olabilir.

Kurumuş, Hastalıklı ve Zararlı Bulaşık Dalları İşaretleyin

Hasattan hemen sonra ağaçlar hâlâ yapraklıyken bazı problemleri görmek daha kolaydır.

Zayıf sürgünler, meyve yükü nedeniyle kırılmış dallar, kanserli dokular, zamklanma görülen bölgeler, odun zararlısı giriş delikleri veya tamamen kuruyan dallar işaretlenebilir.

Burada önemli nokta, her meyve türünde budama zamanının aynı olmamasıdır. Bazı tür ve hastalık kombinasyonlarında yağışlı veya çok soğuk dönemde yapılan kesimler enfeksiyon riskini artırabilir.

Bu nedenle meyve ağaçlarında kışlık bakım yapılırken “hasat bitti, hemen ağır budama yapalım” yaklaşımı yerine meyve türü, bölgenin iklimi, ağacın yaşı ve hastalık geçmişine göre budama takvimi belirlenmelidir.

Budama sırasında çıkarılan hastalıklı veya zararlı bulaşık dalların bahçede yığın halinde uzun süre bekletilmesi de doğru değildir. Özellikle odun dokusunda gelişen zararlılar veya bazı kanser etmenleri açısından bulaşık materyaller yeni sezon için kaynak oluşturabilir. Dinlenme döneminde ölü, hastalıklı ve odun zararlısı bulaşık dalların çıkarılması entegre mücadelede önerilen temel uygulamalardandır. (UC IPM)

Kışlayan Zararlılar İçin Kabuk, Dal ve Gözleri Kontrol Edin

Kışlayan zararlılarla mücadele yalnızca kışlık ilaç uygulamasından ibaret değildir. İlk adım, zararlının gerçekten var olup olmadığını ve hangi yaşam döneminde bulunduğunu belirlemektir.

Yaprak dökümünden sonra dallar daha rahat görülebildiği için kabuk çatlakları, ince dallar, göz çevreleri ve sürgünler üzerinde yapılacak kontroller oldukça değerlidir.

Bazı kabuklu bitler dallarda, bazı akarlar yumurta halinde, bazı yaprak bitleri yumurta döneminde, bazı kelebek zararlıları ise kabuk altı veya korunaklı alanlarda kışı geçirebilir. Dinlenme dönemi bu nedenle zararlı popülasyonunun izlenmesi açısından önemli bir zaman aralığıdır. (UC IPM)

Meyve bahçesinde hasat sonrası bakım sırasında şu sıra izlenmelidir:

Teşhis → yoğunluk değerlendirmesi → kültürel/mekanik mücadele → gerekiyorsa uygun bitki koruma uygulaması

Zararlı tespit edilmeden yapılan rutin uygulamalar maliyeti artırabileceği gibi bahçedeki faydalı organizmalar üzerinde de gereksiz baskı oluşturabilir.

Kışlık İlaçlama Her Bahçede Gerekli mi?

Hayır.

Kışlık veya dinlenme dönemi ilaçlamaları her yıl ve her bahçede otomatik olarak yapılması gereken uygulamalar değildir.

Uygulama kararı;

• önceki sezonun hastalık ve zararlı kayıtlarına,
• kış kontrollerine,
• zararlı yoğunluğuna,
• yetiştirilen meyve türüne,
• ağacın fenolojik dönemine,
• ruhsatlı ürünün etiket bilgilerine

göre verilmelidir.

Bazı zararlıların kışlayan dönemlerine karşı uygun zamanda yapılan uygulamalar yararlı olabilir. Ancak yanlış fenolojik dönemde uygulama yapmak, uygun olmayan ürün kullanmak veya elverişsiz hava koşullarında ilaçlama gerçekleştirmek etkinliği azaltabilir ve bitkide zarar oluşturabilir.

Bu nedenle meyve bahçesinde zararlı mücadelesi için Tarım ve Orman Bakanlığının güncel ruhsat, etiket ve entegre mücadele talimatları esas alınmalıdır. Bakanlık, meyve türlerine özel entegre mücadele teknik talimatlarını güncel yayın sisteminde üreticilerin kullanımına sunmaktadır. (Tarım ve Orman Bakanlığı)

Gerektiğinde İl veya İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü ile yetkili bir ziraat mühendisinden teknik destek alınmalıdır.

Yaprak Dökümü ve Bahçe Zemini Yönetimi

Sonbaharda yaprak dökümü arttığında bahçe zemini de kontrol edilmelidir.

Hastalık geçmişi bulunmayan sağlıklı yapraklar organik madde döngüsünün bir parçası olabilir. Buna karşılık belirli yaprak hastalıklarının yoğun görüldüğü bahçelerde enfekteli yapraklar gelecek sezon için inokulum kaynağı oluşturabilir.

Bu nedenle yaprakların nasıl yönetileceği hastalık geçmişine göre belirlenmelidir.

Parçalama, uygun kompostlama, kontrollü biçimde toprağa karıştırma veya bulaşık materyalin ortamdan uzaklaştırılması seçeneklerinden hangisinin uygulanacağı bahçedeki hastalık etmenine ve üretim sistemine göre değişebilir.

Bahçe zemininin tamamen çıplak bırakılması da her zaman doğru değildir. Özellikle eğimli meyve bahçelerinde kontrollü sıra arası bitki örtüsü toprağın erozyona karşı korunmasına yardımcı olabilir.

Ancak fare ve diğer kemirgenlerin gövde çevresinde barınmasını kolaylaştıracak aşırı yoğun bitki örtüsü bırakılmamalıdır.

Hasat Sonrası Sulamayı Bir Anda Kesmek Doğru mu?

Hasattan sonra ağacın su ihtiyacı azalabilir ancak toprak ve iklim koşulları değerlendirilmeden sulamayı bir anda tamamen kesmek doğru değildir.

Özellikle sıcak ve kurak geçen sonbahar dönemlerinde ciddi su stresi yaprakların erken dökülmesine ve ağacın kış öncesi fizyolojik sürecinin olumsuz etkilenmesine neden olabilir.

Diğer taraftan aşırı sulama da kök bölgesinde havasızlık, besin maddesi kayıpları ve bazı kök hastalıklarının gelişmesine uygun koşullar oluşturabilir.

Bu nedenle meyve bahçesinde hasat sonrası bakım kapsamında sulama kararı;

• toprak nemi,
• yağış miktarı,
• toprak bünyesi,
• ağacın yaşı,
• kök derinliği,
• meyve türü

birlikte değerlendirilerek verilmelidir.

Sulama süresi, pompa verimi ve gereksiz su tüketiminin azaltılması konusunda hazırladığımız Sulamada Su ve Enerji Tasarrufu rehberini de inceleyebilirsiniz.

Hasat Sonrası Toprak Analizi İçin Uygun Bir Dönemdir

Yeni sezonun gübreleme planı alışkanlıklara göre değil, mümkün olduğunca analiz sonuçlarına göre hazırlanmalıdır.

Hasat sonrası dönem, yeni gübreleme programı başlamadan önce toprak örneği almak için uygun zamanlardan biridir. Çok yıllık meyve bahçelerinde kök bölgesini temsil edecek doğru örnekleme noktaları ve derinlikleri özellikle önemlidir.

Toprak analizinde pH, EC, kireç, organik madde, fosfor, potasyum ve gerektiğinde mikro besin elementlerinin değerlendirilmesi yeni sezonun gübreleme programının daha doğru oluşturulmasına yardımcı olur.

Meyve bahçesinde hasat sonrası bakım sırasında elde edilen analiz sonuçları, sonbahar veya ilkbahar gübreleme kararlarının temelini oluşturmalıdır.

Numunenin doğru alınması için Toprak Örneği Nasıl Alınır? Adım Adım Numune Rehberi içeriğimizi kullanabilirsiniz.

Analiz sonucunuz geldikten sonra pH, EC, kireç, organik madde ve besin elementlerinin değerlendirilmesi için Toprak Analizi Raporu Okuma Rehberi yardımcı olacaktır.

Sonbahar Gübrelemesinde Ezbere Uygulamadan Kaçının

Hasattan sonra “ağacı kuvvetlendirmek” düşüncesiyle kontrolsüz şekilde yüksek miktarda gübre vermek doğru bir yaklaşım değildir.

Özellikle azotun miktarı ve uygulama zamanı; sürgün gelişimi, kışa hazırlık ve yeni sezon büyümesi üzerinde etkili olabilir. Fosfor, potasyum ve diğer elementlerin kullanımı da toprak analizine, gerektiğinde yaprak analizine, beklenen verime ve toprak özelliklerine göre planlanmalıdır.

Ağaçların hasat sonrası dönemde besin maddelerini yeniden dağıttığı unutulmamalıdır.

Bu nedenle meyve bahçesi kış bakımı ile gübreleme kararları birbirinden bağımsız düşünülmemelidir. Gereksiz gübreleme yalnızca işletme maliyetini artırmaz; tuzluluk ve besin dengesizliği gibi sorunları da büyütebilir.

Toprak özellikleri ile gübreleme arasındaki ilişkiyi ayrıntılı değerlendirmek için Toprak Verimliliği ve Gübreleme rehberimizi inceleyebilirsiniz.

Gövde ve Ana Dalları Kontrol Edin

Yaprakların azalmasıyla birlikte gövde ve ana dallar daha rahat gözlemlenir.

Bu dönemde;

• kabuk çatlakları,
• mekanik yaralar,
• zamklanma,
• mantar yapıları,
• kemirgen zararı,
• odun zararlısı giriş delikleri,
• kuruyan kabuk alanları

kontrol edilmelidir.

Gövde çevresinde malç veya yoğun yabancı ot doğrudan kabuğa temas ediyorsa geri çekilmelidir. Aşı noktası toprak veya organik materyalle kapatılmamalı, gövdenin sürekli nemli kalmasına neden olacak birikimlere izin verilmemelidir.

Genç ağaçlarda kemirgen ve yabani hayvan zararının görüldüğü bölgelerde uygun fiziksel gövde koruyucular değerlendirilebilir.

Bu kontroller meyve ağaçlarında kışlık bakım programının ihmal edilmemesi gereken parçalarındandır.

Hasat Sonrası Ekipman ve Kasa Hijyenini Unutmayın

Hasat kasaları, budama makasları, testereler, traktör ekipmanları ve diğer araçlar yalnızca işçilik ekipmanı değildir.

Bulaşık bitki dokuları veya toprak parçaları bazı hastalık etmenlerinin bahçe içinde veya parseller arasında taşınmasına katkıda bulunabilir.

Hasat sonunda kasaların temizlenmesi, budama ekipmanlarının uygun şekilde temizlenmesi ve hastalıklı parsellerden sağlıklı parsellere geçerken ekipman hijyenine dikkat edilmesi önemlidir.

Özellikle kanser, bakteriyel hastalık veya toprak kökenli hastalık geçmişi bulunan işletmelerde ekipman hareketlerinin planlanması daha büyük önem taşır.

Benzer bir biyogüvenlik yaklaşımını ayrıntılı olarak ele aldığımız Kavun Karpuz Sonrası Hastalık Yönetimi rehberindede ekipmanlarla bulaşık materyal taşınmasının önlenmesi üzerinde durulmaktadır.

Hasat Sonrası Ürünün Değerini de Koruyun

Meyve bahçesinde hasat sonrası bakım ağacın ve bahçenin gelecek sezona hazırlanmasını kapsarken hasat edilen ürünün pazarlama zinciri de ihmal edilmemelidir.

Meyvenin hasattan sonra güneş altında bekletilmemesi, mekanik yaralanmaların azaltılması, uygun kasaların kullanılması, gerekli ürünlerde ön soğutma yapılması ve soğuk zincirin korunması pazarlanabilir ürün oranını artırabilir.

Bahçedeki bakım ile depolama ve pazarlama sürecini birlikte planlamak isteyen üreticiler Hasat Sonrası Pazarlama ve Ambalajlama rehberimizi inceleyebilir.

Meyve Bahçesi Kış Bakımı İçin 10 Adımlık Kontrol Planı

1. Hasat sonrası parsel ve ağaç bazında hastalık-zararlı kaydı oluşturun.
2. Ağaçta kalan mumyalaşmış ve belirgin şekilde bulaşık meyveleri temizleyin.
3. Yere dökülen hastalıklı meyveleri ve riskli bitki artıklarını yönetin.
4. Kurumuş, kırılmış, kanserli veya zararlı bulaşık dalları işaretleyin.
5. Budama zamanını meyve türü ve hastalık geçmişine göre belirleyin.
6. Kabuk, dal, göz ve sürgünlerde kışlayan zararlı belirtilerini inceleyin.
7. Toprak nemine göre hasat sonrası sulamayı kontrollü biçimde yönetin.
8. Toprak ve gerekiyorsa yaprak analizine göre gübreleme planı hazırlayın.
9. Gövde, aşı noktası, drenaj ve kemirgen riskini kontrol edin.
10. Kışlık bitki koruma uygulaması gerekiyorsa yalnızca teşhis, izleme, ruhsat ve doğru zamanlamaya göre karar verin.

Bu kontrol planı, meyve bahçesinde hasat sonrası bakım işlemlerini rastgele uygulamalardan çıkararak kayıtlı ve tekrarlanabilir bir yönetim sistemine dönüştürür.

Hasat Sonrası Bakımda En Sık Yapılan Hatalar

En yaygın hatalardan biri, hasadın bitmesiyle bahçeye haftalarca girilmemesidir.

İkinci önemli hata, bütün yaprak ve meyve artıklarına aynı şekilde yaklaşmaktır. Sağlıklı organik materyal ile hastalık veya zararlı bulaşık materyalin yönetimi aynı olmamalıdır.

Bir diğer hata ise zararlı tespit edilmeden rutin kışlık ilaçlama yapılmasıdır.

Entegre mücadelede temel yaklaşım; zararlıyı tanımak, yoğunluğu izlemek, kültürel ve mekanik önlemleri uygulamak, ardından gerçekten gerekiyorsa ruhsatlı bitki koruma ürününü doğru zamanda kullanmaktır. Tarım ve Orman Bakanlığı da farklı meyve türleri için hastalık, zararlı ve entegre mücadele yayınlarını ayrı olarak yayımlamaktadır.

Ağır ve zamansız budama, kontrolsüz azotlu gübreleme, gereksiz sulama, gövde çevresinde sürekli nemli materyal bırakılması ve bulaşık budama artıklarının bahçede bekletilmesi de meyve bahçesinde hasat sonrası bakım başarısını düşüren uygulamalar arasındadır.

Sonuç: Gelecek Sezon Hasattan Sonra Başlar

Başarılı bir meyve üretim sezonu yalnızca ilkbahardaki çiçeklenme veya yaz dönemindeki sulama ve gübreleme ile kurulmaz. Gelecek yılın hastalık-zararlı baskısı, ağaç sağlığı ve bakım maliyetleri üzerinde sonbaharda verilen kararların da önemli etkisi vardır.

Meyve bahçesinde hasat sonrası bakım; sanitasyon, kayıt tutma, zararlı izleme, doğru budama zamanı, sulama yönetimi, toprak analizi, dengeli gübreleme ve kış hazırlığının birlikte ele alındığı bir süreçtir.

Ağaçta kalan mumya meyvelerin temizlenmesi, hastalıklı dalların belirlenmesi ve kışlayan zararlıların doğru teşhis edilmesi, yeni sezonda sorunların daha erken ve daha düşük maliyetle yönetilmesini kolaylaştırabilir.

En doğru yaklaşım her bahçeye aynı reçeteyi uygulamak yerine meyve türü, çeşit, bölge, toprak yapısı, hastalık-zararlı geçmişi ve önceki sezon kayıtlarına göre karar vermektir.

Bu şekilde meyve bahçesi kış bakımı yalnızca sezon sonu işi olmaktan çıkar ve sürdürülebilir bahçe yönetiminin temel parçalarından biri haline gelir.

Sıkça Sorulan Sorular

1. Meyve bahçesinde hasat sonrası bakım ne zaman başlamalı?

Hasat tamamlandıktan hemen sonra gözlem ve kayıtla başlanmalıdır. Sanitasyon, sulama kontrolü ve hastalıklı materyalin belirlenmesi geciktirilmemelidir. Budama gibi işlemler ise meyve türüne ve bölgenin iklimine göre uygun zamanda yapılmalıdır.

2. Hasattan sonra ağaçta kalan meyveler neden temizlenir?

Mumyalaşmış, kurtlu veya çürük meyveler bazı zararlı ve hastalık etmenlerinin kışı geçirmesine yardımcı olabilir. Riskli meyvelerin temizlenmesi gelecek sezonun başlangıç bulaşmasını azaltmaya katkı sağlar.

3. Kışlayan zararlılarla mücadele nasıl yapılır?

Önce zararlı doğru teşhis edilir, ardından kışladığı yer ve yaşam dönemi belirlenir. Sanitasyon, budama ve mekanik önlemler uygulanır. Kimyasal mücadele gerekiyorsa ruhsatlı ürün ve doğru uygulama zamanı seçilir.

4. Meyve ağaçlarına her yıl kışlık ilaç atılmalı mı?

Hayır. Her yıl otomatik uygulama yerine önceki sezonun zararlı geçmişi, kış kontrolleri, zararlı yoğunluğu ve meyve türü değerlendirilmelidir.

5. Hasattan sonra sulama tamamen kesilir mi?

Her zaman değil. Sıcak ve kurak sonbahar dönemlerinde ağaçların su ihtiyacı devam edebilir. Sulama toprak nemine, yağışa, ağaç yaşına ve meyve türüne göre yönetilmelidir.

6. Meyve bahçesinde toprak analizi ne zaman yapılır?

Hasattan sonra, yeni gübreleme programı başlamadan önce uygun dönemlerden biridir. Numune, parseli ve ağacın aktif kök bölgesini temsil edecek şekilde alınmalıdır.

7. Sonbaharda azotlu gübre verilir mi?

Karar analiz sonuçlarına, meyve türüne, ağaç gelişimine ve bölgenin iklim koşullarına göre verilmelidir. Gereksiz veya kontrolsüz yüksek azot uygulamasından kaçınılmalıdır.

8. Dökülen yaprakların tamamı bahçeden çıkarılmalı mı?

Hayır. Yaprak yönetimi hastalık geçmişine bağlıdır. Sağlıklı yapraklar organik madde döngüsüne katkıda bulunabilirken yoğun hastalık taşıyan materyalin uygun şekilde yönetilmesi gerekir.

9. Budama artıkları bahçede bırakılabilir mi?

Sağlıklı materyal üretim sistemine göre değerlendirilebilir. Ancak hastalıklı, kanserli veya odun zararlısı bulaşık dalların bahçede yığın halinde bırakılması uygun değildir.

10. Meyve bahçesinde hasat sonrası bakım gelecek yılın verimini etkiler mi?

Evet. Dengeli su ve besin yönetimi, hastalık-zararlı kaynaklarının azaltılması, doğru budama ve kış hazırlığı ağacın yeni sezona daha sağlıklı girmesine katkıda bulunabilir.

Küçük değişiklikler, büyük verim artışı sağlar.Bu içerik size faydalı olduysa paylaşarak daha fazla kişiye ulaşmasına destek olun.

Kaynaklar

1. T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı – Yeni ve Revize Edilen Entegre Mücadele Teknik Talimatları
2. T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı – Bitki Sağlığında Yayınlar
3. T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı Dijital Tarım İhtisas Kütüphanesi – Elma, Armut ve Ayva Entegre Mücadele Teknik Talimatı
4. University of California IPM – Dormant or Delayed-Dormant Season Controls
5. University of California Agriculture and Natural Resources – Winter Maintenance of Deciduous Fruit Trees
6. University of California IPM – Dormant to Delayed-Dormant Orchard Management